Endometriozis, normalde rahim içinde olması gereken endometriyal dokunun rahim dışında (overler, fallop tüpleri, peritoneum, nadiren bağırsak ve mesane) yer alması durumudur. Doğurganlık çağındaki kadınların %6-10'unda görülür. Tanıya kadar ortalama 7-10 yıl gecikme yaşanır — bu sorunun farkında olmak büyük önemde.
Ana belirti: Adet ağrısı (dismenore) — şiddetli, ilerleyici, ağrı kesicilere yanıtsız, günlük yaşamı bozan. Diğer belirtiler: • Cinsel ilişki sırasında derin ağrı (disparoni) • Pelvik ağrı (adet dönemi dışında da) • Adet dönemi tuvalet ağrısı (dyschezia, dysuria) • Bağırsak şikayetleri (kabızlık-ishal döngüsü, IBS taklidi) • Aşırı yorgunluk • İnfertilite (%30-50 vakada)
Tanıya gecikme nedenleri: Adet ağrısının "normal" sayılması, doktorların "ağrı değişkenliği" olarak geçiştirmesi, görüntülemede her zaman görünmemesi, kesin tanının laparoskopi gerektirmesi. Şiddetli ve ilerleyici dismenoreniz varsa bunu "kabul etme", spesifik olarak endometriozisi sorgulayın.
Görüntüleme: • Transvajinal ultrason — endometriyoma (over endometriyozis kisti) tanısı için iyi • Pelvik MR — derin infiltratif endometriozis için altın standart • Laparoskopi + biyopsi — kesin tanı, eş zamanlı tedavi imkanı sağlar Not: Görüntüleme negatif olsa bile kliniğe göre tanı konabilir (ESHRE 2022 rehberi)
Ağrı yönetimi (1. basamak): • Doktorunuzun önereceği inflamasyon karşıtı ağrı kesiciler — adet öncesi başlanmalı • Sıcak (sıcak su torbası, banyo) — kanıtlı etkili • Düzenli egzersiz — endorfin salınımı • Pelvik fizyoterapi — kas gerginliği için • Diyet (düşük inflamasyon: omega-3, antioksidanlar, kırmızı et az)
Hormonal tedavi (1. basamak supresyon): • Kombine oral kontraseptif — sürekli kullanım (adet baskılama) • Progestin tabletleri (dienogest, noretisteron) — endometriyal aktiviteyi baskılar • LARC: hormonal RİA (Mirena) — yerel etki güçlü • GnRH agonist/antagonist — şiddetli vakada (yan etki menopoz benzeri, add-back terapi gerekir)
Cerrahi: Eksizyon (kesip çıkarma) ablasyondan üstündür, 1.basamak hormonal başarısızsa veya infertiliteye eşlikse. Histerektomi son çare — endometriyozis "kesin tedavi" değil; over korunsa bile nüks mümkün.
İnfertilite ve gebelik: Hafif endometriozis IUI veya zamanlı ilişki ile şans verebilir. Orta-ağır vakada IVF en etkili. Endometriozis tedavisinin "gebelik şansını" gerçekçi tartışması şart — laparoskopi her zaman fertiliteyi artırmaz. Üreme uzmanı yönlendirmesi değerli.
Sevgili kadın, "ağrın olağan değil" — endometriozis görünmez bir hastalık ama gerçek. Sesini duyurmak hakkındır. Birden fazla doktor görüşü almak, kendi savunucun olmak değerli. Hastalık yönetilebilir, ümitsiz değil — doğru ekiple yaşam kalitesi büyük ölçüde geri kazanılabilir.
